Upadłość przedsiębiorcy
— od wniosku
do zakończenia postępowania

Art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego nakłada obowiązek złożenia wniosku nie później niż w terminie 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości. Podstawą tą jest niewypłacalność: zgodnie z art. 11 ust. 1 dłużnik jest niewypłacalny, gdy utracił zdolność do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych, przy czym domniemywa się to, gdy opóźnienie przekracza trzy miesiące. Osoby prawne i jednostki organizacyjne są niewypłacalne także wtedy, gdy zobowiązania pieniężne przekraczają wartość majątku przez okres dłuższy niż 24 miesiące — to przesłanka nadmiernego zadłużenia, która nie dotyczy spółek osobowych z osobą fizyczną odpowiadającą bez ograniczenia.

Opłata stała od wniosku o ogłoszenie upadłości wynosi 1000 zł (art. 74 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Do tego dochodzi zaliczka na wydatki w postępowaniu w przedmiocie ogłoszenia upadłości w wysokości jednokrotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku z trzeciego kwartału roku poprzedniego (art. 22a Prawa upadłościowego) — kwota zmienia się co roku, a dowód jej uiszczenia trzeba dołączyć do wniosku pod rygorem zwrotu. Honorarium kancelarii ustalamy indywidualnie i możemy rozłożyć je na etapy postępowania.

Masa upadłości to majątek dłużnika z dnia ogłoszenia upadłości oraz nabyty w toku postępowania: nieruchomości, ruchomości, wierzytelności, udziały w spółkach, środki na rachunkach. Do masy nie wchodzi mienie wyłączone od egzekucji według Kodeksu postępowania cywilnego ani wynagrodzenie za pracę upadłego w części niepodlegającej zajęciu (art. 63). Przy upadłości osoby fizycznej pozostającej w małżeństwie z dniem ogłoszenia upadłości powstaje rozdzielność majątkowa, a cały majątek wspólny wchodzi do masy i nie podlega podziałowi (art. 124) — małżonek może jedynie zgłosić wierzytelność z tytułu udziału w majątku wspólnym.

Wierzytelność zgłasza się syndykowi — nie sądowi — za pośrednictwem systemu teleinformatycznego Krajowego Rejestru Zadłużonych, w terminie 30 dni od obwieszczenia postanowienia o ogłoszeniu upadłości w Rejestrze (art. 51 ust. 1 pkt 4 i art. 236). Zgłoszenie po terminie jest skuteczne, ale wierzyciel ponosi zryczałtowane koszty postępowania w wysokości 15% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw (art. 235). Wierzytelności zabezpieczone hipoteką lub zastawem rejestrowym trafiają na listę z urzędu, co jednak nie zastępuje aktywnego udziału w postępowaniu.

Tylko w przypadku osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą. W terminie 30 dni od obwieszczenia postanowienia o zakończeniu postępowania upadły może złożyć wniosek o ustalenie planu spłaty wierzycieli i umorzenie pozostałej części zobowiązań (art. 369). Plan spłaty ustala się na okres do 36 miesięcy, a jeśli upadły doprowadził do niewypłacalności umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa — od 36 do 84 miesięcy. Nie podlegają umorzeniu m.in. alimenty, renty odszkodowawcze, grzywny, obowiązek naprawienia szkody z przestępstwa oraz zobowiązania umyślnie nieujawnione. Spółka kapitałowa nie jest oddłużana — po zakończeniu postępowania zostaje wykreślona z KRS.

Trzy niezależne reżimy. Po pierwsze — odpowiedzialność odszkodowawcza wobec wierzycieli (art. 21 ust. 3), przy czym prawo domniemywa, że szkoda odpowiada wysokości niezaspokojonej wierzytelności, więc to zarząd musi to domniemanie obalić. Po drugie — solidarna odpowiedzialność za zobowiązania spółki po bezskutecznej egzekucji (art. 299 k.s.h.) oraz za zaległości podatkowe i składki ZUS (art. 116 Ordynacji podatkowej; dla składek — art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 116 O.p.). Po trzecie — zakaz prowadzenia działalności gospodarczej i pełnienia funkcji w organach spółek na okres od roku do dziesięciu lat (art. 373).

Sąd oddali wniosek o ogłoszenie upadłości, jeżeli majątek niewypłacalnego dłużnika nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania lub wystarcza jedynie na nie (art. 13 ust. 1). Oddalając wniosek, sąd ustala, czy zebrany materiał daje podstawę do rozwiązania podmiotu wpisanego do KRS bez przeprowadzania likwidacji. Kluczowe: oddalenie wniosku z powodu ubóstwa masy nie oznacza porażki — samo złożenie wniosku we właściwym czasie wyłącza odpowiedzialność zarządu. Dlatego wniosku nie należy odkładać z obawy, że majątku jest za mało.

Przy upadłości przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną z dniem ogłoszenia upadłości powstaje między małżonkami rozdzielność majątkowa, a majątek wspólny w całości wchodzi do masy upadłości i nie podlega podziałowi (art. 124 ust. 1). Małżonek dochodzi swoich praw, zgłaszając syndykowi wierzytelność z tytułu udziału w majątku wspólnym. Intercyza chroni majątek tylko wtedy, gdy umowę majątkową zawarto co najmniej dwa lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości (art. 126 ust. 1) — późniejsza jest bezskuteczna wobec masy. Poza masą pozostają przedmioty służące wyłącznie małżonkowi do prowadzenia jego własnej działalności, o ile nie nabyto ich do majątku wspólnego w ciągu dwóch lat przed wnioskiem.

To dwa odrębne postępowania prowadzone na podstawie dwóch różnych ustaw. Upadłość służy zaspokojeniu wierzycieli z majątku dłużnika, którym zarządza syndyk; spółka kończy byt i zostaje wykreślona z rejestru. Restrukturyzacja zmierza do zawarcia układu z wierzycielami przy zachowaniu działalności — firma funkcjonuje dalej, pod nadzorem nadzorcy albo zarządem zarządcy. Co istotne dla zarządu: otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego w terminie, w którym należało złożyć wniosek o upadłość, również wyłącza odpowiedzialność osobistą. Szczegóły czterech trybów restrukturyzacji opisujemy na podstronie o restrukturyzacji firmy.